Le tamāloa na gauia le faletupe
O se tagata taufaʻasese, o se faiga lilo, o se vaiaso ofoofogia, ma se pese a fale faʻafiafia na ola umi atu nai lo i latou uma.

Na gauia e Charles Wells le faletupe i Monte Carlo i le tele o taimi i le 1891, ona o se faʻasologa o laki ma se faiga na te leʻi faʻamatalaina lava. O le pese na tusia e uiga ia te ia i le 1892 na avea ai “gauia le faletupe” ma se upu masani. Na ia toe leiloa se vaega o tupe i lena taumālūlū, ma sa nofo pagota mo le tele o tausaga ona o le taufaʻasese.
O ai o ia
O Charles Deville Wells (1841–1922) o se inisinia ma se tagata taufaʻasese faifaipea, na ia aoina tupe mai tagata teu tupe mo mea fou e leʻi iai lava. I le masina o Iulai 1891 na taunuʻu ai o ia i Monte Carlo ma le £4,000 o ia tupe. I aso e lima na ia gauia ai le faletupe, o lona uiga na ia faʻaumatia tupe teu o se laulau, i le tele o taimi, ma na alu ese ma le tusa ma le £40,000 e tusa ai ma lana lava tala, o le tele o miliona pauna i aso nei.

O le mea na ia faia moni
Na ia fai mai e iai sana faiga e lē mafai ona sese, ae na te leʻi taʻuina lava pe o le a. E leʻi vaʻaia e molimau se mamanu manino i lana taʻalo, ma e leai se tala faʻatuatuaina e taʻua ai se metotia; o le MartingalefuafuagaMartingaleO se faiga faʻasolosolo e faʻaluaina ai le peti pe a uma faiaʻina taʻitasi. Vaʻai i le vaega o Fuafuaga mo mea e faia ma mea e lē faia.Faitau atoa → e masani ona faʻapipiʻi i lona igoa o se mateʻaga. E lē taua tele: o faiga uma i le faʻatulagaga o le laulaumeafaigaluegaFaʻatulagaga o le laulauO le lisi numera e peti ai ua lolomi i luga o le laulau. E taʻua foʻi: laulau, ie felt, ie.Faitau atoa → e tutusa lo latou tau faʻamoemoeinamatematikaTau faʻamoemoeinaO le iʻuga averesi i le peti i se taimi umi. −1/37 o le tupe o le peti mo peti Europa masani uma.Faitau atoa →, o lea soʻo se mea na ia faia, o le iʻuga o se faʻasologa umi o laki. O le avanoamatematikaAvanoaO le avanoa o se iʻuga, mai le 0 i le 1 pe 0% i le 100%. Numera e tasi: 1/37 = 2.70%.Faitau atoa → o se faʻasologa o laki e umi e pei o lana e laʻititi mo se tagata taʻalo e toʻatasi, ae tele mo le faitau afe o tagata e ui atu i se kasino i se vaitau. E tatau ona iai se tasi e avea ma Wells. O Wells lava ia.
Le pese
O le pese a Fred Gilbert “The Man Who Broke the Bank at Monte Carlo” (1892), na usuina e Charles Coborn, sa matuā lauiloa i fale faʻafiafia o Lonetona ma oʻo atu ai i Amerika. O lē e faʻamatala le tala e savali faʻamaualuga i le auala tele ma se uiga tutoʻatasi, ma o le upu “gauia le faletupe” ua uiga i se manumalo ofoofogia talu mai lena taimi. E lē taʻua e le pese le asiasiga lona lua.
Le asiasiga lona lua ma mea na sosoʻo ai
Na toe foʻi mai Wells i lena tautoulu ma toe manumalo, ona leiloa ai lea o se vaega o tupe i se asiasiga i le taumālūlū o le 1891–92. Na ia faʻaaluina le tele o tupe i se vaʻa taugatā, le Palais Royale, i tupe a tagata teu tupe; e leʻi oʻo lava i Monte Carlo. I le faʻaiʻuga o le 1892 na taofia ai o ia e leoleo Farani i Le Havre, ma i le masina o Mati 1893 na faʻasalaina ai o ia e se faʻamasinoga i Lonetona i tausaga e valu o galuega mamafa i le falepuipui ona o le taufaʻasese. Na tuʻuina saʻoloto o ia i le 1899, na toe maua isi tausaga e tolu i le 1906 ona o se isi taufaʻasese, ma pe tusa o le 1911 na ia faʻatautaia ai se faletupe pepelo i Pale na folafola ai le 1% i le aso, lea na tuʻuina ai o ia i se falepuipui Farani. Na maliu o ia i Lonetona i le 1922. O le kasino, na totogi atu le £40,000 i le 1891 ae maua mai e sili atu ai i faʻasalalauga, na matuā manuia lava ona o ia.
Na fanau i Hertfordshire.
Pateni ma fuafuaga teu tupe taufaʻasese.
Monte Carlo: gauia le faletupe i le tele o taimi; manumalo ≈ £40,000.
Toe foʻi mai; toe manumalo.
Toe leiloa se vaega. Le pese, 1892. O se vaʻa e leʻi folau lava i Monaco.
Faʻasalaina i Lonetona ona o le taufaʻasese; tausaga e valu.
O se isi taufaʻasese, isi tausaga e tolu.
Falepuipui i Farani ona o se taufaʻasese faletupe.
Maliu i Lonetona.
Aiseā e taua ai le tala
O le faʻataʻitaʻiga sili ona manino lea o se faiga “aogā” ona lē aogā ai lea. E leai se mea na faia e le faiga i taimi uma e lua; na sau le laki ma alu, e pei ona taʻua e itulau o le fesuiaʻigamatematikaFesuiaʻigaO se fua o le lautele o le salalau o iʻuga i le tau faʻamoemoeina. E maualuga mo le numera e tasi, maualalo mo peti tutusa le totogi.Faitau atoa → e tatau ona tupu. Na leiloa e le kasino se vaiaso e tasi ae maua ai se talatuu. O faiga uma ua faʻatau atu talu mai lena taimi e iai se Wells i a latou molimau, ma o i latou uma e iai se asiasiga lona lua e lē taʻua e le molimau.
Fesili
E leai se faʻamaoniga i laulau. O ana taufaʻasese sa i isi mea.
O le tele o miliona pauna, i le tele o fuataga.
Sa iai i laulau taʻitasi se tupe teu; pe a uma, ona taofi ai lea o le laulau ma aumai nisi tupe. E leʻi uma lava tupe a le kasino.
Sina mea malie

Na leiloa e le kasino se vaiaso ae faʻatau ai se seneturi o faʻasalalauga.
Punaʻoa
- Quinn, R. The Man Who Broke the Bank at Monte Carlo.
- Old Bailey Proceedings Online. Trial of Charles Wells, March 1893 (t18930306-349).
- Schwartz, D. G. Roll the Bones: The History of Gambling.
- Kavanagh, T. M. Dice, Cards, Wheels: A Different History of French Culture.